Ekosistem Kerjaya Bebas: Membina Masa Depan Pekerjaan Malaysia Dalam Era AI, Fleksibiliti Dan Ekonomi Individu

Daripada pekerjaan tetap kepada ekonomi pelbagai kerjaya — kebangkitan freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler dan pekerja gig sedang mengubah hubungan antara manusia, pekerjaan dan kebebasan ekonomi.

Oleh Ahmad Naim Jaafar

Selama beberapa generasi, kehidupan ekonomi rakyat Malaysia dibentuk oleh satu keyakinan yang hampir tidak dipersoalkan: pendidikan yang baik akan membawa kepada pekerjaan tetap, pekerjaan tetap menyediakan pendapatan yang stabil, dan kestabilan tersebut membolehkan seseorang membina keluarga, memiliki rumah serta merancang persaraan. Model ini menjadi asas kepada aspirasi kelas menengah, sistem pendidikan, pembangunan sumber manusia dan sebahagian besar dasar pasaran buruh negara. Kejayaan kerjaya lazimnya diukur melalui jawatan, gaji, kenaikan pangkat, tempoh perkhidmatan dan reputasi organisasi yang menggaji seseorang.

Namun, struktur ekonomi yang menyokong model tersebut sedang mengalami perubahan mendalam. Globalisasi perkhidmatan, digitalisasi perusahaan, automasi, peningkatan kos operasi dan kemunculan kecerdasan buatan atau Artificial Intelligence (AI) telah mengubah cara organisasi menghasilkan nilai. Sesetengah syarikat kini boleh mengembangkan perniagaan tanpa meningkatkan jumlah pekerja pada kadar yang sama seperti dahulu. Fungsi yang sebelum ini memerlukan beberapa jabatan boleh dilaksanakan melalui gabungan pekerja sedia ada, perisian, AI dan penyedia perkhidmatan luar. Dalam keadaan ini, hubungan tradisional antara pertumbuhan syarikat dengan pertumbuhan pekerjaan menjadi semakin kompleks.

Pada masa yang sama, aspirasi masyarakat terhadap pekerjaan turut berubah. Pendapatan masih penting, tetapi sebahagian individu semakin menghargai autonomi, fleksibiliti masa, kebebasan memilih pelanggan, peluang bekerja dari pelbagai lokasi dan kemampuan mengimbangi kehidupan peribadi dengan tanggungjawab profesional. Pekerjaan tidak lagi semestinya dianggap sebagai satu jawatan yang dipegang selama beberapa dekad. Bagi sesetengah orang, kerjaya boleh merangkumi gabungan pekerjaan makan gaji, projek bebas, perusahaan mikro, perniagaan digital dan beberapa sumber pendapatan yang berkembang mengikut fasa kehidupan.

Perubahan ini tidak bermakna pekerjaan tetap akan lenyap. Malah, pekerjaan makan gaji masih merupakan bentuk pekerjaan dominan dalam ekonomi Malaysia. Namun, semakin jelas bahawa pekerjaan tetap tidak lagi boleh dianggap sebagai satu-satunya laluan menuju keselamatan ekonomi. Individu kini memerlukan keupayaan menyesuaikan kemahiran, mengurus perubahan industri dan mengakses peluang yang tidak semestinya disediakan oleh satu majikan.

Dalam konteks inilah Malaysia perlu memberikan perhatian kepada pembangunan Ekosistem Kerjaya Bebas, atau Independent Career Ecosystem. Ekosistem ini merangkumi freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler, pekerja gig dan individu yang membina kerjaya portfolio melalui pelbagai projek serta sumber pendapatan. Mereka mempunyai model pekerjaan yang berbeza, tetapi berkongsi satu ciri penting: sebahagian atau keseluruhan aktiviti ekonomi mereka tidak bergantung kepada hubungan pekerjaan tetap dengan satu organisasi.

Kebangkitan ekosistem ini bukan sekadar perkembangan budaya bekerja secara bebas. Ia merupakan sebahagian daripada perubahan struktur ekonomi yang lebih besar, apabila teknologi memperluas kapasiti individu untuk menghasilkan nilai, organisasi semakin fleksibel dalam mendapatkan kepakaran, dan masyarakat menuntut lebih banyak pilihan dalam menentukan perjalanan kerjaya.

Persoalan yang perlu dijawab oleh Malaysia bukan sama ada semua rakyat patut meninggalkan pekerjaan tetap untuk menjadi usahawan. Persoalan yang lebih penting ialah bagaimana negara boleh membina satu sistem yang membolehkan rakyat memperoleh keselamatan, produktiviti dan kebebasan ekonomi melalui pelbagai bentuk pekerjaan sepanjang hayat.

1. Pekerjaan Tetap dalam Tekanan Perubahan Struktur Ekonomi

Ekonomi perindustrian moden dibangunkan melalui organisasi yang mempunyai struktur hierarki, pembahagian tugas dan hubungan pekerjaan jangka panjang. Dalam model tersebut, peningkatan pengeluaran lazimnya memerlukan pertambahan pekerja, modal fizikal dan kapasiti operasi. Sebuah kilang yang meningkatkan pengeluaran mungkin perlu menambah mesin serta tenaga kerja, manakala sebuah syarikat perkhidmatan yang memperoleh lebih ramai pelanggan mungkin memerlukan kakitangan tambahan untuk mengurus operasi.

Ekonomi digital telah mengubah sebahagian hubungan tersebut. Sebuah syarikat kini boleh menggunakan teknologi awan untuk mengurus data, perisian untuk menyelaraskan operasi dan jaringan kontraktor untuk mendapatkan kepakaran khusus. Sesetengah fungsi boleh diautomasi, sementara tugasan tertentu boleh dilaksanakan oleh penyedia perkhidmatan dari lokasi berbeza. Perubahan ini membolehkan organisasi meningkatkan produktiviti tanpa semestinya mengembangkan jumlah pekerja pada kadar yang sama seperti model tradisional.

Tekanan ekonomi turut memainkan peranan. Persaingan antarabangsa, perubahan permintaan pengguna, kos pembiayaan, penstrukturan industri dan ketidaktentuan pasaran mendorong syarikat menilai semula strategi pengambilan pekerja. Dalam sesetengah keadaan, organisasi mengurangkan tenaga kerja atau menggabungkan fungsi pekerjaan. Dalam keadaan lain, mereka memilih untuk mendapatkan perkhidmatan profesional berdasarkan projek berbanding mewujudkan jawatan tetap baharu.

Malaysia turut berhadapan dengan perubahan ini. Berdasarkan angka kehilangan pekerjaan yang dilaporkan melalui PERKESO, sebanyak 57,794 kehilangan pekerjaan direkodkan pada 2024 dan 74,841 pada 2025. Bagi tempoh Januari hingga September 2026, laporan yang diterbitkan pada Oktober menyatakan sebanyak 71,484 kehilangan pekerjaan. Angka ini perlu difahami mengikut skop pelaporan PERKESO dan tidak semestinya merangkumi semua bentuk peralihan pekerjaan dalam ekonomi. Ia juga tidak membuktikan bahawa AI merupakan punca utama kehilangan pekerjaan kerana penutupan perniagaan, pengecilan operasi dan penyusunan semula organisasi turut menyumbang kepada perubahan tersebut.

Walaupun begitu, perkembangan ini menunjukkan bahawa pekerjaan dalam sesebuah organisasi boleh menjadi semakin terdedah kepada perubahan yang berada di luar kawalan individu. Seorang profesional yang mempunyai pengalaman panjang mungkin kehilangan pekerjaan apabila syarikat menyusun semula operasi. Seorang graduan mungkin menghadapi persaingan lebih tinggi apabila majikan mengubah keperluan pengambilan pekerja. Seorang pekerja berkemahiran sederhana pula mungkin perlu mempelajari teknologi baharu untuk mengekalkan kerelevanan pekerjaannya.

Namun, kita perlu mengelakkan kesimpulan bahawa pekerjaan tetap sedang menuju kepupusan. Menurut Survei Tenaga Buruh Malaysia 2025, pekerja makan gaji masih merangkumi sekitar 78.4 peratus keseluruhan guna tenaga. Banyak industri masih memerlukan organisasi yang stabil, kerjasama berpasukan, pengawasan profesional dan tenaga kerja jangka panjang. Perubahan sebenar bukanlah penghapusan pekerjaan tetap, tetapi perkembangan sistem ekonomi yang semakin mengiktiraf pelbagai bentuk hubungan pekerjaan.

Dalam keadaan ini, dasar pembangunan kerjaya perlu bergerak daripada memberi tumpuan semata-mata kepada keselamatan jawatan kepada pembinaan keselamatan kerjaya. Seseorang individu perlu mempunyai kemahiran, pengalaman, jaringan dan kemampuan belajar yang membolehkannya terus memperoleh peluang ekonomi walaupun jawatan atau organisasi berubah.

2. AI Mengubah Produktiviti dan Keperluan Tenaga Kerja

Kemunculan AI generatif mempercepatkan perubahan struktur pekerjaan yang telah bermula melalui internet, automasi dan teknologi digital. Sistem AI kini boleh membantu manusia menghasilkan kandungan, menyusun maklumat, membangunkan kod komputer, menganalisis data, menyediakan dokumen dan melaksanakan sebahagian proses pentadbiran. Dalam sesetengah fungsi, teknologi ini mengurangkan masa yang diperlukan untuk menyiapkan tugasan. Dalam fungsi lain, ia membolehkan pekerja menghasilkan output yang lebih kompleks dengan sumber yang sama.

Menurut Future of Jobs Report 2025 oleh World Economic Forum, perubahan struktur pasaran buruh global diunjurkan mewujudkan sekitar 170 juta pekerjaan baharu dan menggantikan sekitar 92 juta pekerjaan sedia ada menjelang 2030, menghasilkan pertambahan bersih sekitar 78 juta pekerjaan. Unjuran tersebut merangkumi gabungan perubahan teknologi, demografi, ekonomi dan peralihan tenaga, bukannya kesan AI semata-mata. Laporan berkenaan turut menjangkakan bahawa sekitar 39 peratus kemahiran sedia ada akan berubah atau menjadi kurang relevan dalam tempoh 2025 hingga 2030.

Angka tersebut menunjukkan bahawa cabaran masa depan bukan hanya berkaitan jumlah pekerjaan yang mungkin hilang, tetapi perubahan terhadap kemahiran dan kandungan pekerjaan. Seorang akauntan mungkin masih diperlukan, tetapi tugasnya semakin melibatkan analisis, pengesahan dan penggunaan sistem pintar. Seorang pereka mungkin menggunakan AI untuk menghasilkan konsep awal, tetapi masih perlu memahami pelanggan dan memastikan kualiti. Seorang pembangun perisian pula mungkin dapat menghasilkan prototaip lebih pantas, tetapi masih perlu mengurus seni bina sistem, keselamatan, pengujian dan keperluan pengguna.

Kesan AI terhadap pekerjaan tidak seragam kerana tahap automasi bergantung kepada jenis tugas, konteks organisasi, kos teknologi, peraturan dan keperluan pertimbangan manusia. Pekerjaan yang mempunyai tugas rutin mungkin menghadapi tekanan berbeza daripada pekerjaan yang memerlukan interaksi manusia, tanggungjawab profesional atau kemahiran fizikal khusus. Oleh itu, ramalan masa depan pekerjaan perlu dibuat berdasarkan analisis tugas dan kemahiran, bukan andaian bahawa keseluruhan sesuatu profesion akan digantikan oleh AI.

Bagi Ekosistem Kerjaya Bebas, AI membuka peluang yang besar kerana teknologi ini boleh meningkatkan produktiviti perusahaan individu. Seorang konsultan boleh mempercepatkan penyelidikan dan penyediaan laporan. Seorang freelancer boleh mengautomasi sebahagian aliran kerja. Seorang micropreneur boleh menggunakan sistem digital untuk pemasaran dan pengurusan pelanggan. Seorang solopreneur pula boleh membina produk atau perkhidmatan dengan kos permulaan yang lebih rendah berbanding sesetengah model perniagaan tradisional.

Namun, peluang ini disertai cabaran persaingan. Apabila teknologi menjadikan sesetengah perkhidmatan lebih mudah dihasilkan, harga boleh mengalami tekanan dan pelanggan mungkin semakin kurang bersedia membayar untuk hasil yang bersifat generik. Oleh itu, nilai ekonomi pekerja bebas masa depan tidak boleh bergantung hanya kepada kemampuan menggunakan aplikasi AI. Ia perlu dibina melalui kepakaran khusus, pemahaman masalah pelanggan, kreativiti, reputasi dan kemampuan menghasilkan penyelesaian yang berkualiti.

AI berpotensi menjadi infrastruktur produktiviti baharu bagi perusahaan individu, tetapi teknologi sahaja tidak menjamin kejayaan. Individu tetap memerlukan kemahiran perniagaan, akses kepada pasaran, disiplin kewangan dan kemampuan membina kepercayaan.

3. Penemuan McKinsey: Pekerjaan Bebas Sudah Menjadi Sebahagian Penting Ekonomi

Salah satu kajian yang memberikan asas penting untuk memahami perubahan ini ialah laporan McKinsey Global Institute bertajuk Independent Work: Choice, Necessity, and the Gig Economy, yang diterbitkan pada Oktober 2016. Kajian tersebut meneliti pekerjaan bebas melalui pendekatan yang lebih luas daripada statistik pekerjaan sendiri konvensional. Ia bukan sahaja mengambil kira individu yang bekerja secara bebas sepenuh masa, tetapi turut merangkumi mereka yang memperoleh pendapatan tambahan melalui perkhidmatan, penjualan barangan atau penggunaan aset.

Berdasarkan tinjauan terhadap lebih 8,000 responden di Amerika Syarikat dan lima negara Eropah, McKinsey menganggarkan bahawa antara 20 hingga 30 peratus penduduk usia bekerja di Amerika Syarikat dan kelompok negara EU-15 terlibat dalam sekurang-kurangnya satu bentuk pekerjaan bebas. Anggaran tersebut bersamaan sehingga 162 juta individu. Penemuan ini menunjukkan bahawa pekerjaan bebas bukan fenomena kecil yang hanya melibatkan individu tanpa pekerjaan tetap, tetapi sebahagian penting daripada aktiviti ekonomi yang turut merangkumi pekerja profesional, pelajar, pesara dan individu yang mempunyai sumber pendapatan utama lain.

McKinsey mentakrifkan pekerjaan bebas melalui tiga ciri asas, iaitu tahap autonomi yang tinggi, pembayaran berdasarkan tugasan atau jualan, dan hubungan yang lazimnya bersifat jangka pendek antara individu dengan pelanggan. Definisi ini penting kerana ia menekankan pengalaman sebenar bekerja, bukan semata-mata status pendaftaran perniagaan atau kategori kontrak. Seorang individu yang mempunyai kawalan terhadap pelanggan, kadar bayaran dan cara melaksanakan tugas mungkin menikmati tahap kebebasan yang berbeza daripada seseorang yang secara formal dianggap kontraktor tetapi mempunyai sedikit ruang membuat keputusan.

Salah satu penemuan penting kajian tersebut ialah pekerjaan bebas tidak semestinya menggantikan pekerjaan tetap. Ramai individu menjalankan aktiviti bebas sebagai sumber pendapatan tambahan. Seorang pekerja sepenuh masa boleh menerima projek konsultansi, seorang pelajar boleh menawarkan perkhidmatan digital, dan seorang pesara boleh menjual kepakaran melalui latihan atau bimbingan. Dalam keadaan ini, pekerjaan bebas menjadi sebahagian daripada kerjaya portfolio yang menggabungkan beberapa sumber pendapatan.

McKinsey juga mendapati bahawa hanya sekitar 15 peratus pekerja bebas yang dikaji menggunakan platform digital untuk memperoleh atau menjalankan aktiviti pekerjaan bebas pada waktu kajian tersebut. Angka ini penting kerana ia menunjukkan bahawa ekonomi pekerjaan bebas jauh lebih luas daripada ekonomi gig berasaskan aplikasi. Sebahagian besar aktiviti bebas ketika itu masih berlaku melalui hubungan pelanggan secara langsung, jaringan profesional dan saluran tradisional. Walau bagaimanapun, angka tersebut merupakan dapatan 2016 dan tidak boleh digunakan sebagai ukuran penggunaan platform digital pada 2026, setelah perkembangan besar dalam e-dagang, teknologi platform dan AI.

Laporan McKinsey menyediakan satu asas penting untuk memahami bahawa pekerjaan bebas bukan sekadar trend teknologi. Ia merupakan sebahagian daripada perubahan hubungan antara manusia, pekerjaan dan pendapatan. Teknologi boleh mempercepatkan perkembangannya, tetapi faktor seperti autonomi, pilihan individu, tekanan ekonomi dan struktur pasaran telah lama mempengaruhi keputusan seseorang untuk bekerja secara bebas.

4. Pilihan atau Keterpaksaan: Empat Kelompok Pekerja Bebas Menurut McKinsey

Penemuan paling penting dalam kajian McKinsey ialah pembahagian pekerja bebas kepada empat kelompok berdasarkan dua dimensi utama, iaitu sama ada pekerjaan bebas dilakukan secara sukarela atau kerana keperluan, dan sama ada ia merupakan sumber pendapatan utama atau tambahan.

Kelompok pertama ialah free agents, yang merangkumi sekitar 30 peratus pekerja bebas dalam kajian tersebut. Mereka memilih pekerjaan bebas sebagai sumber pendapatan utama kerana menghargai autonomi, fleksibiliti dan kebebasan profesional. Kelompok ini boleh merangkumi freelancer sepenuh masa, konsultan bebas dan sebahagian solopreneur yang membina perusahaan berdasarkan kepakaran. Bagi mereka, pekerjaan bebas bukan pilihan sementara sebelum memperoleh pekerjaan tetap, tetapi satu laluan kerjaya yang disengajakan.

Kelompok kedua ialah casual earners, yang merangkumi sekitar 40 peratus. Mereka memilih pekerjaan bebas sebagai sumber pendapatan tambahan, bukan semestinya sebagai pekerjaan utama. Kelompok ini mempunyai hubungan rapat dengan fenomena side hustle, apabila seseorang pekerja, pelajar atau individu lain menggunakan kemahiran dan masa untuk menjana pendapatan tambahan. Penemuan ini menunjukkan bahawa ekonomi pekerjaan bebas boleh berkembang tanpa memerlukan semua individu meninggalkan pekerjaan tetap.

Kelompok ketiga ialah reluctants, yang merangkumi sekitar 14 peratus. Mereka bergantung kepada pekerjaan bebas sebagai sumber pendapatan utama tetapi sebenarnya lebih menginginkan pekerjaan tradisional yang sesuai. Bagi mereka, pekerjaan bebas mungkin merupakan tindak balas terhadap kekurangan peluang pekerjaan, kehilangan jawatan atau kesukaran memperoleh pekerjaan yang sepadan dengan kemahiran. Kelompok ini memerlukan sokongan yang tidak semestinya tertumpu kepada keusahawanan. Sebahagian mungkin lebih memerlukan latihan semula, kaunseling kerjaya dan akses kepada pekerjaan tetap yang berkualiti.

Kelompok keempat ialah financially strapped, yang merangkumi sekitar 16 peratus. Mereka menjalankan pekerjaan bebas tambahan kerana tekanan atau keperluan kewangan. Seseorang mungkin mempunyai pekerjaan utama tetapi pendapatannya tidak mencukupi untuk menampung kos kehidupan, menyebabkan mereka perlu menerima tugasan tambahan. Dalam keadaan ini, pekerjaan bebas bukan semestinya lambang kebebasan ekonomi, tetapi boleh mencerminkan ketidakcukupan pendapatan atau kekurangan perlindungan kewangan.

Secara keseluruhan, McKinsey mendapati bahawa sekitar 70 peratus pekerja bebas dalam kajiannya melakukan aktiviti tersebut berdasarkan pilihan, manakala sekitar 30 peratus melakukannya kerana keperluan. Angka ini menggambarkan responden dan konteks kajian 2016, bukannya keadaan Malaysia pada 2026. Walau bagaimanapun, pembahagian tersebut memberikan pengajaran penting kepada pembangunan dasar: dua individu yang melakukan pekerjaan sama mungkin mempunyai motivasi, tahap kebebasan dan risiko ekonomi yang sangat berbeza.

Seorang pereka bebas yang mempunyai pelanggan tetap, simpanan dan kebebasan menentukan kadar bayaran mungkin menikmati autonomi yang tinggi. Seorang lagi pereka yang terpaksa menerima projek dengan bayaran rendah kerana kehilangan pekerjaan mungkin menghadapi tekanan ekonomi yang besar. Kedua-duanya boleh dikategorikan sebagai freelancer, tetapi keperluan pembangunan kerjaya mereka tidak sama.

Oleh itu, pertumbuhan pekerjaan bebas tidak boleh dianggap sebagai kejayaan ekonomi tanpa memahami sebab individu menyertainya. Pembangunan Ekosistem Kerjaya Bebas yang matang perlu membezakan antara pekerjaan bebas yang didorong oleh peluang dengan pekerjaan bebas yang didorong oleh keterpaksaan.

5. Lima Kelompok yang Membentuk Ekosistem Kerjaya Bebas

Ekosistem Kerjaya Bebas tidak merujuk kepada satu kategori pekerjaan yang seragam. Ia merangkumi pelbagai model ekonomi yang berbeza dari segi sumber pendapatan, hubungan pelanggan, struktur operasi dan tahap autonomi. Dalam konteks Malaysia, lima kelompok utama yang wajar diberikan perhatian ialah freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler dan pekerja gig. Kelompok ini tidak semestinya terpisah sepenuhnya kerana seseorang individu boleh bergerak antara beberapa model sepanjang kehidupan profesionalnya.

Freelancer ialah individu yang menawarkan kemahiran atau perkhidmatan berdasarkan projek, tugasan atau kontrak. Mereka boleh terdiri daripada penulis, pereka, pembangun perisian, jurugambar, jurulatih, penganalisis data dan pelbagai profesional lain. Nilai ekonomi freelancer terletak pada kepakaran yang boleh digunakan untuk menyelesaikan masalah pelanggan tanpa memerlukan hubungan pekerjaan tetap. Namun, pendapatan mereka bergantung kepada permintaan projek, kadar bayaran dan kemampuan membina hubungan pelanggan secara konsisten. Dalam era AI, freelancer perlu bergerak daripada sekadar melaksanakan tugasan kepada menawarkan penyelesaian yang mempunyai nilai profesional lebih tinggi.

Solopreneur pula ialah individu yang membina dan mengendalikan sebuah perusahaan secara kendiri. Berbeza daripada freelancer yang mungkin menumpukan kepada pelaksanaan projek, solopreneur berusaha membangunkan model perniagaan, jenama, sistem operasi, produk dan hubungan pelanggan yang lebih tersusun. Seorang solopreneur boleh membina perkhidmatan konsultansi, produk digital, aplikasi perisian, program latihan atau perniagaan berasaskan langganan. AI boleh membantu mempercepatkan sebahagian fungsi pemasaran, pentadbiran dan pengeluaran, tetapi kejayaan perusahaan masih bergantung kepada permintaan pasaran, kualiti penyelesaian dan pengurusan kewangan.

Micropreneur merujuk kepada pengusaha perniagaan berskala mikro yang mempunyai operasi dan sumber yang relatif kecil. Mereka boleh menjalankan perniagaan makanan, produk tempatan, perdagangan digital, perkhidmatan komuniti atau perusahaan berasaskan rumah. Berbeza daripada solopreneur yang lazimnya mengendalikan perusahaan secara individu, micropreneur boleh melibatkan ahli keluarga atau sejumlah kecil pekerja. Dalam konteks Malaysia, kelompok ini mempunyai kepentingan besar kerana ia menghubungkan pembangunan keusahawanan dengan ekonomi komuniti, perusahaan mikro dan peluang pendapatan setempat.

Side hustler ialah individu yang menjalankan aktiviti ekonomi tambahan di luar pekerjaan atau komitmen utama. Seorang pekerja tetap mungkin menawarkan latihan pada hujung minggu, membangunkan produk digital atau menerima projek profesional secara sambilan. Aktiviti ini membolehkan seseorang meneroka peluang ekonomi tanpa semestinya meninggalkan pekerjaan utama. Namun, pendapatan tambahan tidak boleh dianggap sebagai bukti kebebasan ekonomi secara automatik kerana sebahagian individu melakukannya akibat tekanan kos sara hidup. Seperti yang ditunjukkan oleh kajian McKinsey, motivasi antara pilihan sukarela dengan keperluan kewangan perlu dibezakan dengan jelas.

Pekerja gig pula memperoleh pendapatan melalui tugasan atau perkhidmatan yang lazimnya bersifat jangka pendek, termasuk aktiviti yang disalurkan melalui platform digital. Contohnya merangkumi penghantaran makanan, pengangkutan e-hailing, perkhidmatan rumah dan tugasan mikro digital. Model ini boleh menyediakan fleksibiliti serta akses pendapatan, tetapi turut membawa risiko berkaitan kadar bayaran, kos operasi, keselamatan dan pergantungan kepada platform. Oleh itu, pembangunan ekonomi gig perlu disertai perlindungan sosial, ketelusan pengurusan platform dan peluang peningkatan kemahiran.

Kelima-lima kelompok ini perlu difahami sebagai sebahagian daripada satu ekosistem yang saling berhubung. Seorang pekerja gig boleh membina perusahaan mikro, seorang freelancer boleh berkembang menjadi solopreneur, manakala seorang pekerja tetap boleh menjalankan side hustle sebelum memutuskan sama ada mahu membina perniagaan sepenuh masa. Sistem pembangunan kerjaya yang matang perlu menyokong peralihan tersebut tanpa menganggap mana-mana model sebagai satu-satunya laluan kejayaan.

6. Malaysia Memerlukan Ukuran Baharu bagi Ekonomi Kerjaya Bebas

Menurut Survei Tenaga Buruh Malaysia 2025 oleh Jabatan Perangkaan Malaysia, sekitar 2.61 juta individu atau 15.7 peratus daripada keseluruhan guna tenaga merupakan pekerja atas akaun sendiri. Jumlah tersebut meningkat daripada sekitar 2.52 juta atau 15.4 peratus pada 2024. Angka ini menunjukkan bahawa pekerjaan kendiri telah menjadi komponen penting ekonomi negara, walaupun kategori tersebut tidak boleh disamakan secara langsung dengan jumlah freelancer, solopreneur atau pekerja gig.

Malaysia turut merekodkan sekitar 3.28 juta pekerja informal atau 19.8 peratus daripada keseluruhan guna tenaga pada 2025. Pekerjaan informal merupakan kategori yang berbeza daripada pekerjaan sendiri kerana ia berkaitan dengan ciri pekerjaan dan perlindungan formal. Seseorang pekerja makan gaji boleh berada dalam pekerjaan informal, manakala seseorang pengusaha kendiri boleh menjalankan perusahaan formal. Oleh itu, kedua-dua statistik tersebut tidak boleh dijumlahkan untuk menghasilkan anggaran jumlah pekerja bebas.

Perbandingan dengan laporan McKinsey menunjukkan satu jurang penting dalam cara kita memahami pasaran buruh. Statistik pekerjaan atas akaun sendiri lazimnya mengukur status pekerjaan utama seseorang, sedangkan kajian McKinsey turut mengambil kira individu yang memperoleh pendapatan tambahan melalui aktiviti bebas. Ini bermakna terdapat kemungkinan sebahagian aktiviti ekonomi bebas tidak dapat dikenal pasti sepenuhnya melalui ukuran pekerjaan utama sahaja. Namun, tanpa kajian khusus Malaysia, kita tidak boleh menganggap bahawa kadar penyertaan pekerjaan bebas negara adalah sama seperti anggaran 20 hingga 30 peratus yang dilaporkan bagi Amerika Syarikat dan EU-15 pada 2016.

Malaysia wajar membangunkan satu kajian nasional tentang Ekosistem Kerjaya Bebas yang merangkumi pendapatan utama dan tambahan, motivasi pekerjaan, tahap autonomi, penggunaan AI, kestabilan pendapatan, bilangan pelanggan, akses kepada perlindungan sosial serta kepuasan kerjaya. Kajian tersebut boleh menggunakan empat kategori motivasi McKinsey sebagai kerangka perbandingan, tetapi instrumen penilaian perlu disesuaikan dengan keadaan ekonomi, budaya kerja dan struktur perlindungan sosial Malaysia.

Data yang lebih terperinci membolehkan kerajaan membezakan antara pertumbuhan pekerjaan bebas yang didorong oleh peluang dengan pertumbuhan yang berlaku akibat tekanan ekonomi. Perbezaan ini penting kerana kejayaan pembangunan kerjaya tidak seharusnya diukur melalui pertambahan jumlah individu yang bekerja sendiri semata-mata. Ukuran yang lebih bermakna ialah sama ada individu memperoleh pendapatan yang lebih baik, mempunyai pilihan pekerjaan yang lebih luas dan menikmati keselamatan ekonomi yang lebih kukuh.

7. Perubahan Tingkah Laku Masyarakat dan Tuntutan Kebebasan Kerjaya

Perubahan ekonomi dan teknologi berlaku seiring dengan perubahan aspirasi masyarakat terhadap pekerjaan. Bagi generasi terdahulu, pekerjaan tetap sering menjadi simbol keselamatan dan pencapaian hidup. Walaupun nilai tersebut masih penting, sebahagian pekerja masa kini turut memberikan perhatian kepada fleksibiliti masa, kebebasan lokasi, autonomi profesional, peluang pembelajaran dan keseimbangan kehidupan. Perkembangan kerja jarak jauh, platform digital dan budaya keusahawanan telah memperluas imaginasi masyarakat tentang bagaimana seseorang boleh bekerja dan memperoleh pendapatan.

Dapatan McKinsey bahawa pekerja bebas yang memilih laluan tersebut secara sukarela cenderung melaporkan kepuasan kerja lebih tinggi memberikan asas penyelidikan untuk memahami kepentingan autonomi. Kajian tersebut turut mendapati kelompok free agents melaporkan kepuasan kerja yang lebih tinggi berbanding individu yang memilih pekerjaan tradisional secara sukarela. Namun, penemuan ini tidak membuktikan bahawa pekerjaan bebas sentiasa lebih baik. Sebaliknya, ia menunjukkan bahawa kebebasan memilih merupakan faktor penting dalam pengalaman pekerjaan.

Perubahan aspirasi ini tidak terhad kepada generasi muda. Seorang ibu atau bapa yang mempunyai tanggungjawab penjagaan mungkin memerlukan jadual kerja fleksibel. Seorang profesional berpengalaman mungkin mahu menawarkan kepakaran kepada beberapa organisasi. Seorang pesara mungkin mahu terus aktif sebagai mentor tanpa kembali kepada pekerjaan sepenuh masa. Individu di luar bandar pula mungkin melihat perkhidmatan digital sebagai peluang mengakses pelanggan yang berada jauh daripada tempat tinggal mereka.

Namun, fleksibiliti hanya membawa manfaat apabila individu mempunyai pilihan sebenar. Seseorang yang terpaksa menerima semua tugasan kerana pendapatan tidak mencukupi mungkin tidak menikmati kebebasan walaupun tidak mempunyai majikan tetap. Oleh itu, Ekosistem Kerjaya Bebas perlu dibangunkan dengan mengambil kira autonomi, keselamatan pendapatan dan keupayaan membuat keputusan ekonomi yang bermakna.

8. Kebebasan Bekerja Tidak Semestinya Menjamin Keselamatan Ekonomi

Salah satu cabaran terbesar pekerjaan bebas ialah jurang antara fleksibiliti dengan keselamatan ekonomi. Seorang pekerja tetap lazimnya mempunyai struktur gaji bulanan dan akses kepada perlindungan tertentu mengikut kelayakan. Sebaliknya, individu yang bekerja sendiri perlu mengurus pelanggan, kos operasi, pembayaran, simpanan, cukai dan sebahagian besar perlindungan mereka secara kendiri.

Pendapatan kasar juga tidak semestinya menggambarkan kesejahteraan sebenar. Seorang pemandu gig perlu menanggung kos kenderaan, bahan api dan penyelenggaraan. Seorang freelancer digital mungkin perlu membayar perisian, peralatan dan pemasaran. Seorang micropreneur pula menanggung kos bahan mentah, inventori dan penghantaran. Oleh itu, penilaian terhadap kualiti kerjaya bebas perlu mengambil kira pendapatan bersih, kestabilan aliran tunai dan kemampuan mengekalkan simpanan serta perlindungan sosial.

McKinsey turut mengenal pasti jurang perlindungan, keselamatan pendapatan, akses kepada pembiayaan, latihan dan pengiktirafan kemahiran sebagai antara cabaran penting pekerjaan bebas. Laporan tersebut menekankan bahawa pembuat dasar, organisasi, penyedia teknologi dan pekerja sendiri mempunyai peranan dalam membangunkan ekosistem yang lebih baik.

Dalam konteks Malaysia, pembangunan Ekosistem Kerjaya Bebas perlu menghubungkan latihan dan peluang ekonomi dengan sistem perlindungan sosial yang sesuai. Individu yang bergerak antara pekerjaan tetap, kerja projek dan perusahaan kendiri memerlukan mekanisme yang mudah difahami serta boleh diakses. Tanpa perlindungan tersebut, pertumbuhan pekerjaan bebas mungkin meningkatkan jumlah aktiviti ekonomi tetapi tidak semestinya memperkukuh kesejahteraan rakyat.

9. Pendidikan dan TVET Perlu Bersedia untuk Ekonomi Pelbagai Kerjaya

Sistem pendidikan Malaysia selama ini banyak menekankan persediaan pelajar untuk memasuki pekerjaan formal. Laluan pendidikan sering dikaitkan dengan kelayakan akademik, pemilihan bidang pengajian dan peluang mendapatkan jawatan selepas tamat pengajian. Pendekatan ini masih relevan, tetapi perlu diperluas supaya pelajar turut memahami dunia pekerjaan projek, perusahaan mikro, perkhidmatan profesional dan ekonomi digital.

Dalam era AI, kebolehpasaran tidak lagi hanya bermaksud keupayaan memperoleh pekerjaan, tetapi juga keupayaan menyesuaikan kemahiran dan mengenal pasti peluang ekonomi yang pelbagai. Seorang graduan teknologi mungkin bekerja dalam organisasi sambil membangunkan aplikasi sendiri. Seorang graduan reka bentuk boleh membina portfolio profesional melalui projek bebas. Seorang pelajar TVET pula boleh menawarkan perkhidmatan teknikal secara sah dan profesional setelah mempunyai kompetensi yang diperlukan.

Pendidikan keusahawanan tidak seharusnya terhad kepada pelajar yang bercita-cita menubuhkan syarikat. Setiap individu boleh mendapat manfaat daripada pemahaman tentang cara nilai ekonomi dicipta, bagaimana pelanggan mengenal pasti keperluan dan bagaimana sesuatu penyelesaian ditawarkan. Kemahiran komunikasi, pengurusan projek, literasi kewangan, pemasaran digital, penggunaan AI dan pemikiran kritikal boleh membantu individu dalam pekerjaan tetap mahupun kerjaya bebas.

Institusi pendidikan juga perlu mengiktiraf portfolio projek, pengalaman industri, pencapaian profesional dan pembangunan produk sebagai sebahagian daripada pembentukan kompetensi. Resume yang hanya menyenaraikan jawatan dan kelayakan mungkin tidak lagi mencukupi untuk menggambarkan keseluruhan keupayaan seseorang. Sistem pengiktirafan kemahiran yang lebih fleksibel boleh membantu individu membuktikan pengalaman mereka kepada majikan, pelanggan dan institusi latihan.

10. Membangunkan Kerangka Nasional Ekosistem Kerjaya Bebas

Malaysia memerlukan satu kerangka pembangunan yang menghubungkan pelbagai bentuk pekerjaan bebas dengan latihan, peluang pasaran, perlindungan sosial dan pembangunan kerjaya sepanjang hayat. Kerangka ini tidak seharusnya bertujuan menjadikan semua rakyat sebagai usahawan, tetapi menyediakan sokongan kepada individu yang memilih atau memerlukan laluan pekerjaan kendiri.

Satu National Independent Career Ecosystem Framework boleh dibangunkan berasaskan dua lapisan analisis. Lapisan pertama mengenal pasti model kerjaya individu, sama ada freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler, pekerja gig atau profesional yang membina kerjaya portfolio. Lapisan kedua menilai motivasi dan tahap kebergantungan pendapatan berdasarkan pendekatan McKinsey, iaitu pilihan atau keperluan serta pendapatan utama atau tambahan.

Gabungan kedua-dua lapisan tersebut membolehkan intervensi pembangunan kerjaya disesuaikan dengan keadaan sebenar individu. Seorang freelancer yang memilih pekerjaan bebas sepenuh masa mungkin memerlukan sokongan untuk mengembangkan pelanggan dan meningkatkan produktiviti. Seorang pekerja gig yang terpaksa bergantung kepada tugasan harian mungkin lebih memerlukan peningkatan pendapatan, perlindungan sosial dan latihan semula. Seorang pekerja tetap yang menjalankan side hustle pula mungkin memerlukan bimbingan tentang pengurusan masa, kontrak dan daya maju perniagaan.

Kerangka nasional ini perlu menggabungkan penilaian kemahiran, latihan AI, literasi perniagaan, mentoring, akses kepada projek, pembiayaan yang sesuai dan perlindungan sosial. Ia juga perlu menyediakan laluan mobiliti supaya individu boleh bergerak daripada pekerjaan gig kepada pekerjaan berkemahiran lebih tinggi, daripada freelance kepada perusahaan kendiri atau daripada pekerjaan bebas kepada pekerjaan tetap apabila keadaan dan pilihan mereka berubah.

Keberkesanan program tidak seharusnya diukur melalui jumlah pendaftaran atau penyertaan latihan semata-mata. Ukuran hasil yang lebih bermakna termasuk peningkatan pendapatan bersih, pertumbuhan pelanggan, kestabilan aliran tunai, penggunaan AI secara produktif, peningkatan kemahiran dan akses kepada perlindungan sosial. Dengan pendekatan ini, pembangunan Ekosistem Kerjaya Bebas boleh menjadi sebahagian daripada agenda produktiviti dan kesejahteraan negara.

11. Kerjaya Malaysia sebagai Infrastruktur Ekosistem Kerjaya Bebas

Dalam konteks perubahan ini, Kerjaya Malaysia boleh dibangunkan sebagai sebuah platform pembangunan kerjaya nasional yang mengiktiraf kepelbagaian bentuk pekerjaan sepanjang hayat. Platform tersebut tidak seharusnya hanya memadankan pencari kerja dengan kekosongan jawatan, tetapi turut membantu rakyat memahami potensi diri, mengenal pasti kemahiran yang mempunyai nilai pasaran, membangunkan portfolio, mengakses latihan, mendapatkan mentor dan meneroka peluang pekerjaan serta perusahaan kendiri.

Satu komponen khusus, MyKerjayaBebas, boleh diperkenalkan untuk menyokong freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler dan pekerja gig. Melalui komponen ini, pengguna boleh menjalani penilaian kesediaan kerjaya bebas, membina profil kemahiran, menghasilkan portfolio profesional, mengikuti pembelajaran AI dan perniagaan, mendapatkan bimbingan serta meneroka peluang projek.

Kerangka McKinsey boleh digunakan sebagai asas untuk memahami motivasi pengguna. Sistem boleh mengenal pasti sama ada seseorang menyertai pekerjaan bebas berdasarkan pilihan atau keperluan, dan sama ada pendapatan tersebut merupakan sumber utama atau tambahan. Maklumat ini membolehkan cadangan pembangunan kerjaya disesuaikan dengan keadaan sebenar pengguna tanpa membuat andaian bahawa semua pekerja bebas mahu menjadi usahawan sepenuh masa.

Sebagai contoh, seorang profesional yang kehilangan pekerjaan selepas 15 tahun dalam bidang pemasaran mungkin mempunyai kepakaran yang boleh ditawarkan kepada beberapa perusahaan kecil. Melalui Kerjaya Malaysia, individu tersebut boleh menilai kemahiran, membangunkan portfolio konsultansi, mempelajari penggunaan AI dan mendapatkan bimbingan tentang penetapan harga serta kontrak. Pada masa yang sama, sistem boleh terus mencadangkan peluang pekerjaan tetap yang bersesuaian sekiranya itu merupakan pilihan utamanya.

Seorang graduan pula boleh menggunakan platform untuk memperoleh pengalaman melalui projek kecil sambil meneruskan pencarian pekerjaan. Seorang micropreneur di luar bandar boleh mengakses latihan digital dan jaringan pelanggan yang lebih luas. Seorang pekerja gig boleh mengenal pasti laluan peningkatan kemahiran untuk memperbaiki prospek pendapatannya. Seorang pesara berpengalaman pula boleh meneroka peluang mentoring, latihan atau konsultansi mengikut kemampuan dan minat.

Kerjaya Malaysia juga boleh membangunkan jaringan negeri dan daerah untuk menghubungkan individu dengan peluang ekonomi setempat. Setiap kawasan mempunyai struktur industri, kemahiran penduduk dan keperluan pasaran yang berbeza. Melalui pemetaan kecerdasan kerjaya, platform boleh membantu mengenal pasti peluang pekerjaan bebas yang relevan dengan kekuatan ekonomi daerah, sambil menghubungkan pengguna kepada pasaran yang lebih luas melalui teknologi digital.

Pendekatan ini perlu dilaksanakan melalui kerjasama dengan agensi pekerjaan, institusi TVET, penyedia latihan, organisasi industri dan institusi pembangunan keusahawanan sedia ada. Matlamatnya bukan untuk menduplikasi semua perkhidmatan, tetapi membina pengalaman pembangunan kerjaya yang lebih bersepadu bagi rakyat.

12. Daripada Job Security kepada Career Security dan Economic Freedom

Perubahan struktur ekonomi menuntut kita menilai semula makna keselamatan kerjaya. Dalam model tradisional, keselamatan sering dikaitkan dengan jawatan tetap, gaji bulanan dan tempoh perkhidmatan yang panjang. Namun, perkembangan teknologi dan ekonomi menunjukkan bahawa kestabilan sesuatu jawatan boleh berubah walaupun seseorang mempunyai pengalaman serta prestasi yang baik.

Oleh itu, konsep career security menjadi semakin penting, iaitu keupayaan individu untuk terus memperoleh peluang pekerjaan atau pendapatan yang bermakna melalui kemahiran, pengalaman, jaringan dan kemampuan menyesuaikan diri. Keselamatan kerjaya tidak bermakna seseorang mesti sentiasa bekerja sendiri, tetapi mempunyai keupayaan untuk bergerak antara peluang apabila keadaan berubah.

Dalam Ekosistem Kerjaya Bebas, career security perlu dilengkapi dengan konsep economic freedom, iaitu kebebasan individu membuat pilihan ekonomi yang realistik tanpa terperangkap dalam ketidakjaminan yang melampau. Kebebasan ini bukan sekadar kemampuan menentukan waktu kerja atau memilih pelanggan. Ia turut merangkumi kemampuan menolak kontrak yang tidak adil, mempunyai simpanan kecemasan, mendapatkan perlindungan sosial dan membuat keputusan kerjaya tanpa tekanan kewangan yang keterlaluan.

Penemuan McKinsey bahawa pengalaman pekerja bebas berbeza mengikut motivasi pilihan atau keperluan memperkukuh hujah ini. Autonomi boleh meningkatkan kepuasan kerja apabila ia disertai pilihan sebenar, tetapi pekerjaan bebas yang berlaku akibat keterpaksaan mungkin membawa tekanan dan ketidakpuasan. Oleh itu, pembangunan kerjaya masa depan perlu menggabungkan kebebasan dengan perlindungan, bukan menganggap kedua-duanya sebagai matlamat yang bertentangan.

Malaysia tidak seharusnya menjadikan kebangkitan pekerjaan bebas sebagai alasan untuk mengurangkan hak pekerja atau memindahkan semua risiko ekonomi daripada organisasi kepada individu. Sebaliknya, negara perlu membina sistem yang memberikan lebih banyak pilihan kerjaya sambil memastikan perlindungan asas dapat diakses oleh semua kelompok pekerja.

Kesimpulan: Masa Depan Kerjaya Malaysia ialah Ekosistem Pelbagai Peluang

Masa depan pekerjaan tidak lagi boleh difahami melalui pembahagian mudah antara mereka yang mempunyai pekerjaan tetap dengan mereka yang bekerja sendiri. Ekonomi moden semakin memperlihatkan kewujudan pelbagai bentuk kerjaya yang saling berkait, daripada pekerjaan makan gaji kepada freelance, perusahaan individu, perniagaan mikro, kerja gig dan pendapatan sampingan. Perubahan struktur ekonomi dan perkembangan AI mempercepatkan kepelbagaian tersebut, sementara perubahan aspirasi masyarakat meningkatkan permintaan terhadap fleksibiliti, autonomi dan kebebasan menentukan perjalanan kerjaya.

Kajian McKinsey Global Institute memberikan satu pengajaran yang sangat penting: pekerjaan bebas bukan hanya tentang cara seseorang bekerja, tetapi juga mengapa mereka memilih atau terpaksa bekerja sedemikian. Perbezaan antara free agents, casual earners, reluctants dan financially strapped menunjukkan bahawa pengalaman pekerjaan bebas boleh membawa kebebasan dan kepuasan kepada sesetengah individu, tetapi tekanan serta ketidakjaminan kepada individu lain. Oleh itu, pertumbuhan pekerjaan bebas tidak boleh dianggap sebagai kejayaan ekonomi tanpa memahami kualiti peluang dan kesejahteraan sebenar pekerja.

Malaysia sudah mempunyai asas ekonomi pekerjaan kendiri yang besar, dengan sekitar 2.61 juta pekerja atas akaun sendiri pada 2025. Namun, negara memerlukan data yang lebih terperinci untuk memahami skala sebenar freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler dan pekerja gig, termasuk motivasi, tahap pendapatan, penggunaan AI dan perlindungan sosial mereka.

Cabaran negara bukan untuk menggalakkan semua rakyat meninggalkan pekerjaan tetap, tetapi untuk memastikan setiap individu mempunyai keupayaan dan kebebasan memilih bentuk pekerjaan yang sesuai dengan keadaan mereka. Pekerjaan tetap yang berkualiti perlu terus diperkukuh, manakala pekerjaan bebas perlu dibangunkan sebagai pilihan yang produktif, selamat dan bermaruah.

Kerjaya Malaysia boleh menjadi salah satu platform yang menyokong perubahan ini melalui kecerdasan kerjaya, pembelajaran, bimbingan, jaringan profesional dan akses kepada peluang pekerjaan serta perusahaan kendiri. Dengan menggabungkan analisis kemahiran, motivasi individu, teknologi AI dan maklumat pasaran, pembangunan kerjaya boleh bergerak daripada pendekatan yang hanya menumpukan penempatan pekerjaan kepada satu ekosistem yang membantu rakyat membina keupayaan ekonomi sepanjang hayat.

Pekerjaan tetap tidak semestinya berakhir, tetapi era apabila pekerjaan tetap dianggap sebagai satu-satunya laluan menuju keselamatan ekonomi semakin dicabar.

Ekosistem Kerjaya Bebas bukan sekadar masa depan freelancer, solopreneur, micropreneur, side hustler atau pekerja gig. Ia merupakan sebahagian daripada masa depan ekonomi Malaysia — sebuah masa depan apabila rakyat bukan sahaja mencari pekerjaan, tetapi mempunyai keupayaan untuk membina peluang, mencipta nilai dan menentukan perjalanan kerjaya mereka sendiri.

---

Rujukan utama

McKinsey Global Institute. (2016). Independent Work: Choice, Necessity, and the Gig Economy. Laporan penuh, Oktober 2016.

World Economic Forum. (2025). The Future of Jobs Report 2025.

Jabatan Perangkaan Malaysia. (2025). Survei Tenaga Buruh Malaysia.

Jabatan Perangkaan Malaysia. (2025). Statistik Pekerjaan Informal Malaysia.

Pertubuhan Keselamatan Sosial (PERKESO). Statistik kehilangan pekerjaan 2024–2026, berdasarkan tempoh pelaporan yang dinyatakan.

Nota metodologi: Statistik McKinsey merujuk kepada kajian 2016 di Amerika Syarikat dan Eropah. Statistik DOSM merujuk kepada kategori rasmi pasaran buruh Malaysia, manakala angka kehilangan pekerjaan PERKESO menggunakan skop pelaporan tersendiri. Angka-angka ini tidak boleh dibandingkan sebagai ukuran populasi yang sama atau digunakan untuk menganggarkan secara langsung jumlah keseluruhan pekerja bebas Malaysia.